Meme Warfare
Evolution

Γένεση: το εργαστήρι των φόρουμ

Όπλο εποχής

Image macro, κειμενάκι σε Impact γραμματοσειρά, GIF

Πεδίο μάχης

Usenet, Something Awful, Fark, 4chan (από το 2003)

Στόχος

Ψυχαγωγία της παρέας, όχι πειθώ κοινού

Καθεστώς απειλής

Μηδενικό — ακόμη εσωτερικό αστείο

Πριν γίνει όπλο, το meme ήταν γλώσσα. Μια συντομογραφία νοήματος ανάμεσα σε ανθρώπους που μοιράζονταν τον ίδιο ψηφιακό χώρο: ένα φόρουμ, ένα newsgroup, ένα chat room. Η λέξη «meme» δανείστηκε από τον βιολόγο Richard Dawkins, που την έπλασε για να περιγράψει μονάδες πολιτισμικής μετάδοσης — ιδέες που αντιγράφονται από μυαλό σε μυαλό όπως τα γονίδια από κύτταρο σε κύτταρο. Το διαδίκτυο απλώς της έδωσε ταχύτητα φωτός.

Στα τέλη της δεκαετίας του ’90 και στις αρχές του 2000, τα πρώτα πραγματικά «ιντερνετικά» memes —το «All Your Base Are Belong To Us», το «Dancing Baby», αργότερα το Rickroll— κυκλοφορούσαν μέσα σε κλειστά οικοσυστήματα: bulletin boards, IRC κανάλια, σελίδες σαν το Something Awful. Δεν υπήρχε «κοινό»· υπήρχε μόνο μέλη. Η χρήση μιας σωστής αναφοράς λειτουργούσε σαν κωδικός εισόδου, απόδειξη ότι ανήκες στην παρέα.

Η ίδρυση του 4chan το 2003 από τον τότε δεκαπεντάχρονο Christopher Poole άλλαξε την κλίμακα χωρίς να αλλάξει αμέσως τον σκοπό. Η ανωνυμία ως προεπιλογή, η απουσία μόνιμου ιστορικού αναρτήσεων και ο ανταγωνισμός για προσοχή μέσα σε ένα ραγδαία ανανεούμενο board δημιούργησαν ένα μοναδικό περιβάλλον: κάθε ανάρτηση έπρεπε να «νικήσει» τις προηγούμενες σε πρωτοτυπία ή χιούμορ για να μη χαθεί στη λήθη. Αυτή η δαρβινική πίεση γέννησε μορφές —rage comics, advice animals, «forced memes»— που έμοιαζαν αθώες, αλλά εκπαίδευσαν μια ολόκληρη γενιά χρηστών στην τέχνη της ταχύτατης, συμπυκνωμένης, οπτικής επικοινωνίας.

Το meme δεν είναι ακόμη μήνυμα. Είναι εξάσκηση.Η υποδομή του πολέμου χτίζεται πάντα πριν τον ίδιο τον πόλεμο

Το κρίσιμο σημείο δεν ήταν τεχνολογικό αλλά κοινωνικό: εκατομμύρια άνθρωποι έμαθαν, χωρίς να το συνειδητοποιούν, να «διαβάζουν» πολύπλοκα πολιτισμικά υπονοούμενα μέσα σε ένα μόνο καρέ. Αυτή η οπτική παιδεία —η ικανότητα να αποκωδικοποιείς ένα ολόκληρο αφήγημα από μια εικόνα και τέσσερις λέξεις— θα αποδεικνυόταν αργότερα πολυτιμότερη από οποιοδήποτε όπλο προπαγάνδας του 20ού αιώνα. Κανείς το 2005 δεν σχεδίαζε «πόλεμο». Έχτιζαν, χωρίς να το ξέρουν, το οπλοστάσιο.

Η πρώτη επιστράτευση

Όπλο εποχής

Remixable αφίσα, viral hashtag-εικόνα

Πεδίο μάχης

Twitter, Tumblr, πρώιμο Facebook

Στόχος

Κινητοποίηση ψηφοφόρων, διεθνής αλληλεγγύη

Καθεστώς απειλής

Χαμηλό — ακόμη αυθόρμητο, όχι συντονισμένο

Το 2008, μια αφίσα του street artist Shepard Fairey με τον Barack Obama σε τρία χρώματα και τη λέξη «HOPE» έγινε το πρώτο πραγματικά παγκόσμιο πολιτικό meme. Δεν την παρήγγειλε καμία καμπάνια· γεννήθηκε ανεξάρτητα και υιοθετήθηκε εκ των υστέρων, αλλά η ταχύτητα με την οποία αναπαράχθηκε, παρωδήθηκε και προσαρμόστηκε σε χιλιάδες παραλλαγές αποκάλυψε κάτι σε όσους παρατηρούσαν προσεκτικά: μια εικόνα που «τρέχει» χωρίς διαφημιστικό budget μπορεί να κινητοποιήσει ψηφοφόρους πιο αποτελεσματικά από ένα τηλεοπτικό σποτ.

Η καμπάνια Obama του 2008 ήταν η πρώτη που οργάνωσε επίσημα ψηφιακή ομάδα με σκοπό να «τροφοδοτεί» αυτή τη δυναμική αντί να την αφήσει στην τύχη — μικρά γραφικά, εύκολα προς διαμοιρασμό, σχεδιασμένα να λειτουργούν σε μικρές οθόνες και να γίνονται viral οργανικά. Σύντομα ακολούθησαν και άλλοι: το λογαριασμός-παρωδία «Texts from Hillary» το 2012 έδειξε ότι ακόμη και η χιουμοριστική, μη επίσημη απεικόνιση ενός πολιτικού προσώπου μπορούσε να ανθρωποποιήσει ή να βλάψει μια εικόνα ταχύτερα από οποιαδήποτε δελτίο τύπου.

Παράλληλα, στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, η «Αραβική Άνοιξη» (2010–2011) έδειξε τη σκοτεινή και τη φωτεινή όψη του ίδιου μηχανισμού: εικόνες και σύντομα βίντεο που διέφευγαν τη λογοκρισία μέσα από Twitter και Facebook κινητοποίησαν διαδιαλωτές με ταχύτητα που ξάφνιασε καθεστώτα συνηθισμένα να ελέγχουν τα παραδοσιακά μέσα. Δεν ήταν ακόμη «meme warfare» με τη σημερινή έννοια — ήταν όμως η απόδειξη ιδέας. Η εικόνα-σύμβολο, αν σχεδιαστεί ή επιλεγεί σωστά, λειτουργεί σαν φορτηγό πληροφορίας που προσπερνά κάθε παραδοσιακό φίλτρο.

Ως το 2012, οι πολιτικές καμπάνιες σε όλο τον κόσμο είχαν καταλάβει το προφανές: όποιος ελέγχει τη γλώσσα των memes, ελέγχει ένα κανάλι επιρροής που οι παραδοσιακοί «θεματοφύλακες» των ειδήσεων δεν μπορούν να φιλτράρουν. Αυτό που έλειπε ακόμη ήταν η οργάνωση — η μετατροπή σκόρπιων, αυθόρμητων αναρτήσεων σε συντονισμένη επιχείρηση. Αυτό θα ερχόταν στην επόμενη φάση, από έναν εντελώς διαφορετικό, πολύ πιο σκοτεινό χώρο του διαδικτύου.

Το πολεμικό δόγμα του /pol/

Όπλο εποχής

Συντονισμένο raid, «meme magic», σύμβολα-trojan horse

Πεδίο μάχης

4chan /pol/, Reddit, Twitter, YouTube

Στόχος

Πόλωση, στρατολόγηση, εκλογική επιρροή

Καθεστώς απειλής

Υψηλό — πρώτη συντονισμένη, στοχευμένη χρήση

Το «Gamergate» του 2014 λειτούργησε σαν στρατιωτική άσκηση πεδίου για μια ολόκληρη γενιά online κοινοτήτων. Μια διαμάχη γύρω από τη βιντεοπαιχνιδοκριτική και την εκπροσώπηση εξελίχθηκε σε εκστρατεία οργανωμένης παρενόχλησης, όπου anonymous boards συντόνιζαν στόχευση, αφηγήματα και χιουμοριστικό υλικό με αποτελεσματικότητα που θύμιζε επιχειρησιακό σχέδιο. Το μάθημα που αποκόμισαν οι συμμετέχοντες δεν αφορούσε τα video games· αφορούσε τη μηχανική: πώς ένα χαλαρό, αποκεντρωμένο πλήθος μπορεί να κινηθεί σαν στρατός, χωρίς ιεραρχία, μόνο με κοινό λεξιλόγιο και κοινό στόχο.

Στο επίκεντρο αυτής της φάσης βρίσκεται μια μεταμόρφωση που σήμερα μελετάται σε πανεπιστήμια: το ταξίδι του Pepe the Frog. Δημιουργήθηκε το 2005 από τον καλλιτέχνη Matt Furie ως ένα αθώο πρόσωπο σε κόμικ καθημερινότητας, υιοθετήθηκε από το 4chan ως meme-mascot, και ως το 2016 είχε μετατραπεί —μέσα από επανειλημμένη, εσκεμμένη χρήση σε ρατσιστικά και αντισημιτικά συμφραζόμενα από μια μειοψηφία χρηστών— σε σύμβολο που το Anti-Defamation League κατέταξε επίσημα ως σύμβολο μίσους. Ο ίδιος ο δημιουργός προσπάθησε δημόσια να «σκοτώσει» τον χαρακτήρα και να τον διεκδικήσει νομικά πίσω. Η ιστορία του Pepe έγινε το σχολικό παράδειγμα του πώς ένα ουδέτερο σύμβολο μπορεί να «οπλοποιηθεί» μέσα από επαναλαμβανόμενη, συντονισμένη επανα-πλαισίωση.

Κεντρικό εργαλείο αυτής της φάσης ήταν η ίδια η ειρωνεία. Η κουλτούρα του «just joking», του «it's just memes», λειτουργούσε ως ασπίδα: επέτρεπε σε ακραίο περιεχόμενο να κυκλοφορεί ελεύθερα, αφού όποιος το κατήγγειλε κατηγορούνταν ότι «δεν καταλαβαίνει το χιούμορ». Η ασάφεια ανάμεσα στο ειλικρινές και το σατιρικό δεν ήταν παράπλευρη απώλεια — ήταν το ίδιο το δόγμα. Μύθοι όπως το «meme magic» (η ιδέα ότι αρκετά memes, αρκετά viral, μπορούν κυριολεκτικά να «εκδηλώσουν» πραγματικότητα) και η ψευδο-θεολογία γύρω από τον αιγυπτιακό θεό Kek λειτούργησαν ταυτόχρονα ως εσωτερικό αστείο και ως πραγματικό κίνητρο συμμετοχής για χιλιάδες ανθρώπους.

Όταν δεν μπορείς να διακρίνεις τον αστείο από τον πιστό, έχεις ήδη χάσει το πεδίο.Η ασάφεια δεν ήταν σφάλμα του συστήματος — ήταν το σύστημα

Η προεδρική εκλογική αναμέτρηση του 2016 στις ΗΠΑ ήταν το σημείο όπου αυτή η κουλτούρα συνάντησε επίσημα την πολιτική σκηνή. Memes που γεννήθηκαν σε anonymous boards κυκλοφόρησαν μέσα σε ημέρες σε mainstream πλατφόρμες, ενώ και οι δύο πλευρές του πολιτικού φάσματος άρχισαν να κατανοούν ότι ένα viral meme μπορούσε να καθορίσει την ατζέντα μιας ολόκληρης ημέρας ειδήσεων πιο αποτελεσματικά από μια συνέντευξη τύπου. Η γραμμή ανάμεσα σε «αυθόρμητη ιντερνετική κουλτούρα» και «πολιτική επιχείρηση επιρροής» είχε πλέον σχεδόν εξαφανιστεί.

Κρατική εργαλειοποίηση

Όπλο εποχής

Troll farms, ψεύτικες ταυτότητες, στοχευμένη διαφήμιση

Πεδίο μάχης

Facebook, Instagram, Twitter — παγκόσμια κλίμακα

Στόχος

Γεωπολιτική επιρροή, αποσταθεροποίηση, διχασμός κοινής γνώμης

Καθεστώς απειλής

Κρίσιμο — οργανωμένοι κρατικοί φορείς

Αν η Φάση 03 αφορούσε αποκεντρωμένα πλήθη, η Φάση 04 αφορά οργανισμούς. Η ρωσική «Internet Research Agency», με έδρα την Αγία Πετρούπολη, αποδείχθηκε —μέσα από έρευνες δημοσιογράφων, ακαδημαϊκών και αμερικανικών ομοσπονδιακών διώξεων— ότι λειτουργούσε ουσιαστικά σαν γραφείο παραγωγής περιεχομένου, με προσωπικό που δούλευε βάρδιες παράγοντας memes, ψεύτικα προφίλ και διχαστικό περιεχόμενο σχεδιασμένο να στοχεύει ταυτόχρονα αντίπαλες κοινωνικές ομάδες, ώστε να εντείνει την εσωτερική πόλωση και όχι απαραίτητα να προωθήσει μία συγκεκριμένη πλευρά.

Ο όρος που επικράτησε στους κύκλους ανάλυσης ήταν «coordinated inauthentic behavior» — συντονισμένη, μη αυθεντική συμπεριφορά. Η ουσία του προβλήματος δεν ήταν πια το περιεχόμενο αυτό καθαυτό, αλλά η τεχνητή κλίμακα: δίκτυα δεκάδων ή εκατοντάδων λογαριασμών που λειτουργούσαν συντονισμένα ώστε ένα meme να φαίνεται οργανικά δημοφιλές, να «ξεκλειδώνει» τους αλγορίθμους προτεινόμενου περιεχομένου των πλατφορμών και να φτάνει σε κοινό που ποτέ δεν θα το έβλεπε φυσικά.

Οργανισμοί όπως το NATO Strategic Communications Centre of Excellence άρχισαν επίσημα να μελετούν το φαινόμενο ως κομμάτι σύγχρονης πολεμικής τέχνης, δημοσιεύοντας αναλύσεις για το πώς memes χρησιμοποιούνται για στρατολόγηση, ηθική υπονόμευση αντίπαλων δυνάμεων και ενδυνάμωση εσωτερικού ηθικού. Παράλληλα, σε διαμαρτυρίες όπως αυτές του Χονγκ Κονγκ το 2019, διαδηλωτές υιοθέτησαν —συχνά με αυτοσαρκαστική επίγνωση— ακριβώς τα ίδια οπτικά εργαλεία (συμπεριλαμβανομένου, ειρωνικά, ξανά του Pepe the Frog, εδώ ως σύμβολο αντίστασης και όχι μίσους) δείχνοντας πόσο ασταθές και επαναπρογραμματιζόμενο μπορεί να είναι το νόημα ενός συμβόλου ανάλογα με το πλαίσιο χρήσης του.

Οι πλατφόρμες, που μέχρι τότε λειτουργούσαν με ελάχιστη εποπτεία περιεχομένου, αναγκάστηκαν να χτίσουν —βιαστικά και ατελώς— ολόκληρα τμήματα αφιερωμένα στον εντοπισμό «inauthentic» δικτύων, στη συνεργασία με ανεξάρτητους οργανισμούς ελέγχου γεγονότων (fact-checking) και σε ετικέτες προειδοποίησης πάνω σε αμφισβητούμενο περιεχόμενο. Ξεκίνησε έτσι ένας αγώνας δρόμου ανάμεσα σε όσους παρήγαγαν αυτό το περιεχόμενο και σε όσους προσπαθούσαν να το εντοπίσουν — αγώνας που, όπως θα δούμε στην επόμενη φάση, η εμφάνιση της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης επρόκειτο να αλλάξει ριζικά τους όρους του.

Συνθετικός πόλεμος: AI & deepfakes

Όπλο εποχής

Γεννητικά μοντέλα εικόνας/βίντεο, bot δίκτυα, κλωνοποιημένη φωνή

Πεδίο μάχης

Όλες οι πλατφόρμες ταυτόχρονα, μικρο-στοχευμένα κοινά

Στόχος

Μαζική παραγωγή, ηθικό πεδίου μάχης, πολιτική παραπληροφόρηση

Καθεστώς απειλής

Εξελισσόμενο — η κλίμακα παύει να έχει όριο κόστους

Μέχρι τη Φάση 04, ο περιορισμός ήταν πάντα ανθρώπινος: κάποιος έπρεπε να σχεδιάσει, να γράψει, να μοντάρει. Η εμφάνιση προσβάσιμων γεννητικών μοντέλων εικόνας στις αρχές της δεκαετίας του 2020 κατάργησε αυτόν τον περιορισμό. Ένα άτομο, ή ένα μόνο σενάριο αυτοματισμού, μπορεί πλέον να παράγει χιλιάδες παραλλαγές ενός meme μέσα σε λεπτά, δοκιμάζοντας αυτόματα ποια εκδοχή «πιάνει» καλύτερα σε συγκεκριμένο κοινό — ουσιαστικά A/B testing προπαγάνδας σε πραγματικό χρόνο.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέδειξε ίσως το πιο μελετημένο σύγχρονο παράδειγμα οργανικού, από-τα-κάτω-προς-τα-πάνω meme warfare: κοινότητες όπως το «NAFO» («North Atlantic Fella Organization») χρησιμοποίησαν στυλιζαρισμένα σκυλάκια-avatar σε χιλιάδες παραλλαγές για να απαντούν συλλογικά σε ρωσικούς λογαριασμούς προπαγάνδας, συνδυάζοντας χιούμορ, μαζική συμμετοχή εθελοντών και ανοιχτή πηγή δημιουργικού υλικού σε κάτι που οι ίδιοι περιέγραφαν ρητά ως «μη επίσημη» αλλά εν τοις πράγμασι συντονισμένη επιχείρηση αντι-προπαγάνδας. Ταυτόχρονα, και οι δύο πλευρές της σύγκρουσης χρησιμοποίησαν meme-στυλ περιεχόμενο για ηθικό στρατευμάτων, στρατολόγηση και διεθνή κοινή γνώμη — η πρώτη ένοπλη σύγκρουση όπου το meme format αποτέλεσε ρητά αναγνωρισμένο εργαλείο και των δύο πλευρών.

Παράλληλα, τα deepfake βίντεο και η κλωνοποίηση φωνής μέσω AI μετέφεραν τη λογική του meme —γρήγορη παραγωγή, εύκολη διασπορά, συναισθηματική πυκνότητα— σε format που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αξιόπιστο ακριβώς επειδή ήταν δύσκολο να πλαστογραφηθεί: το βίντεο ενός ανθρώπου που μιλάει. Όταν η παραγωγή ενός πειστικού πλαστού βίντεο πέφτει από εβδομάδες εξειδικευμένης δουλειάς σε λεπτά μέσω ενός app, η ίδια η έννοια του «είδα το βίντεο με τα μάτια μου» χάνει μέρος της αποδεικτικής της αξίας.

Όταν το κόστος παραγωγής πέφτει στο μηδέν, ο μόνος περιορισμός που απομένει είναι η προσοχή του αναγνώστη.Η οικονομία της πληροφορίας αντιστράφηκε

Οι πλατφόρμες απάντησαν αναπτύσσοντας δικούς τους ταξινομητές AI για τον εντοπισμό συνθετικού περιεχομένου, ετικέτες «δημιουργήθηκε με τεχνητή νοημοσύνη» και πρωτόκολλα προέλευσης ψηφιακού περιεχομένου (όπως το C2PA). Πρόκειται όμως για κλασικό αγώνα όπλων-ασπίδας: κάθε νέα μέθοδος ανίχνευσης τροφοδοτεί την επόμενη γενιά μεθόδων αποφυγής ανίχνευσης. Σε αυτή τη φάση, η «meme warfare» δεν είναι πια ξεχωριστή κατηγορία από τη γενικότερη συνθετική παραπληροφόρηση — έχουν συγχωνευτεί σε ένα ενιαίο, συνεχές πεδίο μάχης.

Ανατομία ενός Viral Meme

Δεν γίνεται viral το πιο «αληθινό» meme, αλλά αυτό που ταιριάζει καλύτερα στη βιολογία του ανθρώπινου εγκεφάλου. Η κατανόηση των μηχανισμών αυτών είναι η πρώτη γραμμή άμυνας — και ταυτόχρονα ο χάρτης που χρησιμοποιούν όσοι τα κατασκευάζουν.

Χάρτης Μάχης: Ελλάδα & Κόσμος

Η meme warfare δεν είναι αμερικανικό φαινόμενο. Κάθε χώρα έχει το δικό της battleground, με τις δικές της φατρίες, τις δικές της ευαισθησίες και τις δικές της «τρωτές περιοχές». Ακολουθεί ο χάρτης των σημαντικότερων μετώπων.

Οδηγός Επιβίωσης: Πώς να Πλοηγείσαι στο Meme Battlefield

Η γνώση της ιστορίας δεν είναι αρκετή αν δεν συνοδεύεται από πρακτικά εργαλεία. Αυτός ο οδηγός δεν απευθύνεται σε ακαδημαϊκούς — απευθύνεται σε οποιονδήποτε έχει ένα smartphone.

• ⬡
  Σταμάτα πριν κοινοποιήσεις Ρώτα: «Ξέρω πού βρέθηκε αυτή η εικόνα;» — Η ανάστροφη αναζήτηση εικόνας (Google Lens, TinEye) παίρνει 10 δευτερόλεπτα και μπορεί να αποκαλύψει αν μια φωτογραφία είναι εκτός πλαισίου ή χρόνων.
• ⬡
  Αναγνώρισε το συναισθηματικό trigger Αν ένα meme σε κάνει να νιώσεις εντονα αγανάκτηση, φόβο ή ανωτερότητα — αυτό είναι ακριβώς που σχεδιάστηκε για να κάνει. Το ισχυρό συναίσθημα συχνά σημαίνει ότι χρειάζεσαι περισσότερο έλεγχο, όχι λιγότερο.
• ⬡
  Έλεγξε την πηγή — όλη τη διαδρομή «Είδα ότι το είπε» δεν αρκεί. Ποιος το είπε πρώτος; Ποιο ήταν το αρχικό context; Οι πλατφόρμες fact-checking (Ellinika Hoaxes, Snopes, AFP Fact Check, Reuters Fact Check) καλύπτουν τα περισσότερα viral ψεύδη εντός 24 ωρών.
• ⬡
  Αναγνώρισε το «coordinated» σχήμα Αν δεις το ίδιο meme ταυτόχρονα από πολλές, εντελώς άσχετες μεταξύ τους πηγές, αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αληθινό — μπορεί να σημαίνει ότι είναι συντονισμένο. Ο ρυθμός εμφάνισης είναι signal, όχι απόδειξη αλήθειας.
• ⬡
  Μάθε να διαβάζεις τη δομή, όχι μόνο το περιεχόμενο Ένα meme που χρησιμοποιεί «εμείς vs αυτοί», ανώνυμα στατιστικά χωρίς πηγές, ή εικόνα εκτός πλαισίου, ακολουθεί γνωστά πρότυπα παραπληροφόρησης. Η επίγνωση της δομής είναι ισχυρότερη από την επαλήθευση κάθε ισχυρισμού ξεχωριστά.
• ⬡
  Διάκρινε ειρωνεία από σοβαρό λόγο — ή μην προσπαθείς Το «just joking» δεν αίρει τον αντίκτυπο. Ακόμη και αν ένα ρατσιστικό meme παρουσιάζεται ως σάτιρα, η έρευνα δείχνει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποθηκεύει και το συναίσθημα που προκάλεσε, ανεξάρτητα από το αν κατανόησε τον ειρωνικό τόνο.
• ⬡
  AI-generated; Ελέγξτε με εργαλεία ανίχνευσης Εργαλεία όπως το Hive Moderation, το AI or Not (aiornot.com) και το Content Credentials (c2pa.org) μπορούν να εντοπίσουν σημάδια συνθετικής παραγωγής σε εικόνες. Δεν είναι αλάνθαστα, αλλά ο έλεγχος σε 30 δευτερόλεπτα αρκεί για να αποφύγεις τα πιο προφανή.

Η αμυντική ικανότητα ενός ατόμου απέναντι στο meme warfare δεν μετριέται από την ευφυΐα του, αλλά από τις συνήθειές του.Η συνείδηση χωρίς πρακτική είναι απλώς γνώση χωρίς θωράκιση

Πηγές

Δημοσιογραφικές έρευνες, ακαδημαϊκές μελέτες και επίσημα έγγραφα στα οποία βασίστηκαν τα γεγονότα κάθε φάσης.

Το κείμενο αποτελεί εκλαϊκευτική σύνθεση δημόσια τεκμηριωμένων γεγονότων και δεν φέρει τη μορφή ακαδημαϊκής εργασίας. Οι παραπάνω πηγές παρατίθενται για περαιτέρω διερεύνηση.